گياهان دارويي، معطر، مرتعي و نادر مناطق حفاظت شده كالمند بهادران و كوه بافق در استان يزد

1- چكيده

در اين مطالعه، گياهان دارويي، معطر، مرتعي، خوش خوراك و نادر در دو منطقه حفاظت شده «كالمند بهادران» واقع در 30 تا 105 كيلومتر جنوب شرقي «يزد» و «كوه بافق» در 110 كيلومتري شرق يزد، جمع آوري و شناسايي شد. بررسي فلور اين مناطق نشان داد كه 148 گونه گياهي در منطقه حفاظت شده كالمند بهادران و 139 گونه گياهي در منطقه كوه بافق وجود دارد. نتيجه اين مطالعات نشان داد كه در مجموع، 60 گونه گياه دارويي، معطر و صنعتي، 15 گونه گراس، 8 گونه لگوم، 26 گونه علفي چند ساله و يك ساله و 23 گونه درختي و درختچه اي در اين مناطق حفاظت شده رويش دارد. اين گونه ها به طور عمده داراي طيف زيستي همي كريپتوفيت و تروفيت هستند. علاوه بر اين، گونه هاي تهديد شده مناطق مزبور بر اساس معيار هاي سازمان «IUCN» و با استفاده از كتاب «Red Data Book of Iran» تعيين گرديد كه بر همين اساس، چهار رسته گونه هاي در معرض خطر انقراض، گونه هاي آسيب پذير، گونه هاي با خطر كمتر و كمبود داده ها در مناطق مورد مطالعه تعيين و فهرست گونه هاي تهديد شده، ارايه شد. اين مطالعه نشان مي دهد كه در مجموع، حدود 41 گونه گياهي در رسته گونه هاي گياهي تهديد شده در مناطق فوق وجود دارد كه بيشتر از رسته گونه هاي با خطر كمتر يا Lower risk مي باشند.

واژگان كليدي: فلور، شكل هاي زيستي، گياهان دارويي و معطر، گياهان مرتعي، گونه هاي نادر، كالمند بهادران، كوه بافق.

2- سرآغاز

3- معرفي اجمالي مناطق مورد بررسي

3-1- منطقه حفاظت شده كالمند بهادران

3-2- منطقه حفاظت شده كوه بافق

4- مواد و روش كار

4-1- روش بررسي گونه هاي گياهي

4-2- روش بررسي گونه هاي نادر و در معرض انقراض

5- يافته ها

6- بحث و نتيجه گيري

مناطق مورد مطالعه در قلب فلات مركزي «ايران» قرار داشته و جزء ناحيه رويشي «ايراني توراني» محسوب مي شوند. به طور كلي، مناطق مزبور از نظر رستني ها، از غناي كمتري نسبت به كل كشور برخوردارند. وجود تعداد محدودي گونه درختي و درختچه اي، آن هم به صورت تنك و پراكنده، نشان مي دهد كه اين منطقه از لحاظ تنوع و ميزان گونه هاي چوبي فقير است. عمده اشكال زيستي گياهان اين مناطق را به ترتيب همي كريپتوفيت با 43.3%، تروفيت با 23.7% و سپس كامفيت با 13.3% تشكيل مي دهند كه اين نارسايي با طيف زيستي آب و هواي مناطق خشك تطبيق مي كند. بر اساس اطلاعات حاصل از اين تحقيق، بيشتر گونه هاي گياهي دو منطقه را در وهله اول گونه هاي چند ساله بوته اي و علفي تشكيل مي دهند كه تحمل كننده خشكي اند و با توجه به كمي بارندگي مي توانند به بقاي خود ادامه داده و در سال هاي پرباران به خوبي تكثير شوند و بعد از آن، گونه هاي يك ساله هستند كه از خشكي گريزان بوده و با حاكم شدن شرايط خشك، از نظر زيستي به حالت خفته در مي آيند.

گونه هاي گياهي اين مناطق عمدتاً به تيره هاي «Asteraceae» يا «آفتابگردان»، «Papilionaceae» يا «پروانه آسا»، «Poaceae» يا «گندم»، «Chenopodiaceae» يا «اسفناج» و «Lamiaceae» يا «نعناع» تعلق دارند.

به علت حفاظت هر دو منطقه توسط «سازمان حفاظت محيط زيست» در چند سال گذشته و خارج كردن دامداران از مناطق، گونه هاي گياهي، به خصوص گياهان دارويي تا حدودي از گزند تخريب در امان مانده ولي به علت خشكسالي هاي اخير، جمعيت و فراواني آنها كاهش زيادي داشته است. همچنين خشكسالي هاي ايجاد شده، بيشترين تاثير را بر روي گياهان يك ساله داشته، به طوري كه به دليل خشكي گريز بودن اين گياهان، برخي از آنها همچنان به حالت خفته باقي مانده و در عرصه ديده نشده اند.

طبق نظر «ميكاييل زهري»، مناطق مهم ايران از لحاظ غناي فلورستيك و درصد گونه هاي انحصاري و نادر، رشته كوه هاي «البرز» و «زاگرس» و برخي كوه هاي منفرد مانند «كركس»، «شيركوه» و كوه هاي جنوب «كرمان» هستند. مناطق مورد مطالعه، فاصله به نسبت كمي از شيركوه دارند و گونه هاي مورد تهديد آن چندان زياد نيست. گونه هاي مورد تهديد اين مناطق، بيشتر از رسته گونه هاي با خطر كمتر يا Lower risk بوده و داراي شكل زيستي همي كريپتوفيت با 41.5%، كامفيت با 24.3%، تروفيت با 21.8% و به ندرت ژئوفيت و فانروفيت هستند و اين يافته ها با نتايج به دست آمده توسط «احمد آرياوند» در سال 1380 در مناطق حفاظت شده «كلاه قاضي»، «موته» و «قميشلو» در استان «اصفهان» انطباق دارد.